Table of Contents
सर्व शिक्षा अभियान (SSA) म्हणजे काय?
सर्व शिक्षा अभियान (SSA) हा भारत सरकारचा 2001 मध्ये सुरू झालेला एक महत्त्वाचा कार्यक्रम आहे. प्रत्येक मुलाला प्राथमिक शिक्षण मिळावे हे त्याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. सरकारने एक कायदा केला ज्यामध्ये म्हटले आहे की 6 ते 14 वर्षे वयोगटातील सर्व मुलांना भारतीय संविधानाच्या कलम 21 A अंतर्गत मोफत आणि सक्तीचे शिक्षण मिळण्याचा अधिकार आहे. SSA हे अधिकार निश्चित वेळेत पूर्ण करण्याचे काम करते.भारत सरकारमधील मनुष्यबळ विकास मंत्रालय (MHRD) 2000-2001 पासून SSA कार्यक्रमाची जबाबदारी सांभाळत आहे.
सर्व शिक्षा अभियानाची उद्दिष्टे :
- SSA चे प्राथमिक ध्येय 6 ते 14 वयोगटातील मुलांना मोफत आणि अनिवार्य शिक्षण देणे हे आहे.
- हे सर्व मुलांसाठी दर्जेदार प्राथमिक शिक्षणात प्रवेश सुनिश्चित करते, शिक्षणातील लैंगिक आणि सामाजिक असमानता दूर करण्यासाठी प्रयत्नशील आहे.
- हा कार्यक्रम प्रत्येक मुलासाठी समान संधींवर लक्ष केंद्रित करतो, ज्याद्वारे शैक्षणिक गुणवत्ता सुधारण्याचे उद्दिष्ट आहे:
- शाळांमध्ये पुरेशा पायाभूत सुविधा उपलब्ध करून देणे.
- नाविन्यपूर्ण शिक्षण पद्धतींना प्रोत्साहन देणे.
- शिक्षकांचे कौशल्य आणि प्रशिक्षण वाढवणे.
- या समस्येचे निराकरण करण्याच्या प्रयत्नात SSA सक्रियपणे शाळाबाह्य मुलांना ओळखते आणि त्यांची नोंदणी करते.
- हा कार्यक्रम पालक, स्थानिक समुदाय आणि भागधारकांच्या सक्रिय सहभागास प्रोत्साहन देतो.
- मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी सर्वांगीण शिक्षणाच्या दृष्टिकोनावर भर दिला जातो.
- SSA त्याच्या उपक्रमांच्या प्रगती आणि परिणामाचे मूल्यांकन करण्यासाठी एक मजबूत देखरेख आणि मूल्यमापन यंत्रणा स्थापन करते.
सर्व शिक्षा अभियानाचे यश :
- प्राथमिक शाळांच्या नोंदणीमध्ये 2009-10 मधील 18.79 कोटींवरून 2015-16 मध्ये 19.67 कोटी इतकी लक्षणीय वाढ झाली आहे.
- विद्यार्थी शिक्षक गुणोत्तर (PTR) मध्ये सुधारणा झाली आहे, 2009-10 मधील 32 वरून 2015-16 मध्ये 25 पर्यंत घसरले आहे.
- UDISE नुसार, एकूण नोंदणी प्रमाण (GER) प्राथमिक स्तरासाठी 99.21% आणि उच्च प्राथमिक स्तरासाठी 92.81% आहे.
- शालाबाह्य विद्यार्थ्यांची संख्या सातत्याने कमी होत आहे, 2005 मध्ये 134.6 लाख वरून 2009 मध्ये 81 लाख आणि पुढे 2015 मध्ये 60.64 लाखांपर्यंत घसरली.
- लैंगिक समानता निर्देशांक (GPI) प्राथमिक स्तरासाठी 0.93 आणि उच्च प्राथमिक स्तरासाठी 0.95 वर पोहोचला आहे.
सर्व शिक्षा अभियानाची कार्ये:
- मुलांसाठी मूलभूत शिक्षणाच्या तरतुदीद्वारे सामाजिक न्यायाचा प्रचार करणे.
- मागणीच्या प्रतिसादात शैक्षणिक दर्जा वाढवण्याच्या गरजेकडे लक्ष देणे.
- मूलभूत शिक्षणाच्या संपादनासाठी अनुकूल आणि सुलभ वातावरण निर्माण करणे.
- प्राथमिक शिक्षणाच्या सार्वत्रिकीकरणाद्वारे भारताचा साक्षरता दर वाढवणे.
- सखोल प्रशिक्षण देऊन शिक्षकांना सशक्त बनवणे आणि त्यांना अद्ययावत शैक्षणिक साहित्य आणि सहाय्यकांची माहिती देऊन त्यांची क्षमता वाढवणे.
सर्व शिक्षा अभियानाच्या मर्यादा :
- मोफत शिक्षण, पाठ्यपुस्तके आणि गणवेशाची तरतूद असूनही, भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये, विशेषत: दुर्गम भागातील अनेक पालक आपल्या मुलांना शाळेत दाखल करण्यास कचरतात.
- सरकार मोफत शिक्षण देत असताना, अतिरिक्त खर्च, विशेषत: आर्थिकदृष्ट्या वंचित कुटुंबांसाठी बोजा, त्यांना त्यांच्या मुलांना शाळेत पाठवण्यापासून परावृत्त करतात.
- एनजीओ प्रथमच्या ASER अहवालानुसार, इयत्ता 3 मधील 78% विद्यार्थी आणि इयत्ता 4 मधील 50% विद्यार्थी वर्ग II-स्तरीय मजकूर वाचण्यासाठी संघर्ष करतात.
- RTE निकषांनुसार विद्यार्थी-शिक्षक गुणोत्तर पूर्ण करताना अंदाजे 6,89,000 शिक्षकांची गंभीर कमतरता आहे.
- SSA मधील अपुर्या उत्तरदायित्वाचा परिणाम कमी उपस्थिती आणि कमी शिक्षण परिणामांमध्ये होतो.
- लक्षणीय गळती दर असूनही, 1.4 दशलक्ष विद्यार्थी अजूनही 6-11 वयोगटातील त्यांचे शिक्षण बंद करतात.
विविध मंत्रालये आणि योजनांचे अभिसरण :
विविध मंत्रालये/विभागांकडील कार्यक्रम आणि कृती एकत्र आणणे हे सर्व शिक्षा अभियानाची उद्दिष्टे गाठण्यासाठी एक मूलभूत तत्त्व आहे. इतर मंत्रालये/विभागांकडील योजना/कार्यक्रम ज्यांना SSA सह संरेखित करण्यासाठी मान्यता मिळाली आहे ते खाली सूचीबद्ध आहेत:
- आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय (MoH&FW):
– मॉडेल क्लस्टर स्कूलमध्ये सेवा वितरीत करणे.
– सरकारी रुग्णालये, संदर्भ रुग्णालये किंवा PHC द्वारे नियमित सामान्य आरोग्य तपासणी करणे.
- मनुष्यबळ विकास मंत्रालय (MHRD) :
– सर्व पात्र शाळांमध्ये माध्यान्ह भोजन योजनेचा विस्तार करणे .
– वयोमानानुसार प्रवेशास समर्थन देणे.
– नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ओपन स्कूलिंग (NIOS)
- महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (MWCD):
– प्री-स्कूल शिक्षण आणि नावनोंदणी सुलभ करणे.
– एकात्मिक बाल विकास योजनेचा (ICDS) लाभ नोंदणीकृत शालेय मुलांसाठी वाढवणे.
- राज्य PWDs:
– तळागाळातील शाळा मॅपिंग आणि सामाजिक मॅपिंगसाठी भू-स्थानिक तंत्रज्ञान प्रदान करणे.
- सामाजिक न्याय आणि अधिकारिता मंत्रालय आणि आदिवासी कार्य मंत्रालय (MoSJ&E आणि MOTA):
– निवासी सुविधा बांधण्यासाठी निधी एकत्र करणे.
SSA आणि जिल्हा प्राथमिक शिक्षण कार्यक्रम (DPEP) :
DPEP 1994 मध्ये सुरू झाला, जो प्राथमिक शिक्षण प्रणालीला नवसंजीवनी देण्यासाठी डिझाइन केलेली केंद्र-प्रायोजित योजना म्हणून काम करत आहे. प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण करण्याच्या उद्दिष्टाचा मार्ग दाखवत, DPEP ने नियोजनासाठी प्राथमिक एकक म्हणून जिल्ह्याचा वापर करून क्षेत्र-विशिष्ट धोरण लागू केले.
जिल्हा प्राथमिक शिक्षण कार्यक्रम (DPEP) च्या प्रमुख वैशिष्ट्यांमध्ये हे समाविष्ट आहे:
प्रकल्पाच्या खर्चाच्या 85 टक्के केंद्र सरकारचे समर्थन, उर्वरित 15 टक्के संबंधित राज्य सरकारने दिले होते.
या कार्यक्रमाची व्याप्ती 18 राज्यांमध्ये विस्तारली.
जागतिक बँक, युनिसेफ इत्यादी आंतरराष्ट्रीय संस्थांनी DPEP लागू करण्यासाठी केंद्र सरकारला बाह्य सहाय्य देऊ केले.
सर्व शिक्षा अभियान – प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण :
युनिव्हर्सल एलिमेंटरी एज्युकेशन (UEE) ला समर्थन देणारी अनेक घटनात्मक, राष्ट्रीय आणि कायदेशीर धोरणे आणि घोषणांमध्ये हे समाविष्ट आहे:
घटनात्मक आदेश: शिक्षणाच्या अधिकारात नमूद केल्यानुसार, 14 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत सर्व मुलांसाठी मोफत आणि सक्तीच्या शिक्षणाच्या तरतूदीसाठी प्रयत्न करणे राज्य बांधील आहे. 2002 च्या 86 व्या घटनादुरुस्ती कायद्याद्वारे हा मूलभूत अधिकार बनला.
राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 1986: हे धोरण 14 वर्षे वयापर्यंतच्या मुलांना दर्जेदार शिक्षण देण्याच्या उद्देशाने, शाळांमध्ये प्रवेश आणि टिकवून ठेवण्यावर जोर देते.
सर्वोच्च न्यायालय: सर्वोच्च न्यायालयाने 1993 च्या उन्नीकृष्णन प्रकरणात स्थापित केल्याप्रमाणे, 14 वर्षे वयापर्यंत पोहोचेपर्यंत देशातील प्रत्येक मुलाला मोफत शिक्षण मिळण्याच्या अधिकाराची पुष्टी केली.
सर्व शिक्षा अभियानांतर्गत उपक्रम :
सर्व शिक्षा अभियानांतर्गत अलीकडील काही उपक्रम येथे आहेत:
पढे भारत बढे भारत:
- इयत्ता 1 ली आणि इयत्ता 2 री च्या विद्यार्थ्यांचे वाचन आणि लेखन कौशल्ये वाढविण्यासाठी 2014 मध्ये सुरू.
- वाचन आणि लेखनाचा आनंद त्यांना वास्तविक जीवनाच्या दृष्टीकोनातून सादर करण्याचा हेतू आहे.
साक्षात (Sakshat) :
- 2017 मध्ये शाळाबाह्य मुलांच्या आव्हानाला तोंड देण्यासाठी सुरुवात केली.
- या मुलांना शालेय प्रणालीमध्ये पुन्हा एकत्र आणण्यासाठी अनेक प्रकारच्या हस्तक्षेपांची सुविधा देते.
समग्र शिक्षा:
- सर्व शिक्षा अभियानांतर्गत विविध शैक्षणिक योजना सुव्यवस्थित करण्यासाठी 2018 मध्ये सुरू केले.
- लहानपणापासून ते माध्यमिक स्तरापर्यंत सर्वसमावेशक शिक्षण देण्याचे उद्दिष्ट आहे.
डिजिटल शिक्षा:
- 2020 मध्ये विद्यार्थ्यांना डिजिटल लर्निंग सोल्यूशन्स वितरीत करण्यासाठी सादर केले.
- ऑनलाइन अभ्यासक्रम, ई-पुस्तके आणि इतर डिजिटल संसाधनांमध्ये प्रवेश प्रदान करते.
राष्ट्रीय आविष्कार अभियान :
- 2021 मध्ये शालेय मुलांमध्ये नवकल्पना आणि उद्योजकता वाढवण्यासाठी लाँच केले.
- विद्यार्थ्यांना त्यांच्या नाविन्यपूर्ण कल्पना आणि प्रकल्प प्रदर्शित करण्यासाठी एक व्यासपीठ प्रदान करते.
महाराष्ट्रातील सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी ऑनलाईन क्लास, व्हिडिओ कोर्स, टेस्ट सिरीज, पुस्तके आणि इतर अभ्यास साहित्य खाली दिलेल्या लिंक वर क्लिक करून मिळावा.
अड्डा 247 मराठीचे युट्युब चॅनल
अड्डा 247 मराठी टेलिग्राम ग्रुप
महाराष्ट्र महापॅक